नेपाल पूर्वाधार 
नवलपुर। कुनै समय नेपालको कागज उत्पादनमा आत्मनिर्भरताको प्रतीक मानिएको भृकुटी कागज कारखाना आज जीर्ण भवन, खिया लागेका मेसिन र सुनसान परिसरमा सीमित बनेको छ। स्वदेशमै कागज उत्पादन गरी आयात प्रतिस्थापन गर्ने लक्ष्यका साथ स्थापना गरिएको यो उद्योग बन्द भएको डेढ दशक बितिसक्दा पनि पुनः सञ्चालनका लागि कुनै ठोस पहल हुन सकेको छैन। यसबीच नेपाल कागज तथा कागजजन्य वस्तुको आयातमा झन् बढी निर्भर बन्दै गएको छ।
तत्कालीन जनवादी गणतन्त्र चीन सरकारको सहयोगमा २०३९ सालमा नवलपरासी (हाल नवलपुर) को गैँडाकोटमा स्थापना भएको भृकुटी कागज कारखानाले २०४३ सालदेखि व्यावसायिक उत्पादन थालेको थियो। दैनिक करिब ४२ मेट्रिक टन उत्पादन क्षमता रहेको उद्योगले त्यसबेला देशको कुल कागज मागको करिब ३५ प्रतिशत हिस्सा पूरा गर्ने गरेको थियो। उच्च गुणस्तरको पल्प उत्पादन गर्ने यो उद्योगले जापानलगायत मुलुकमा निर्यातसमेत गर्दै आएको थियो।
२०४८ सालपछि सरकारले अवलम्बन गरेको उदार आर्थिक नीतिअनुसार उद्योग निजीकरण गरियो र यसको नाम भृकुटी पल्प एण्ड पेपर लिमिटेड राखियो। निजीकरणपछि प्रारम्भिक चरणमा उत्पादन र वित्तीय अवस्थामा केही सुधार देखिए पनि त्यो टिकाउ हुन सकेन। व्यवस्थापनमा कमजोरी, पर्याप्त लगानीको अभाव र बजार व्यवस्थापन प्रभावकारी हुन नसक्दा उद्योग क्रमशः आर्थिक संकटमा फस्यो। अन्ततः २०६७ फागुनदेखि उत्पादन पूर्ण रूपमा बन्द भयो।
विशेषज्ञहरूका अनुसार उद्योग बन्द हुनुको कारण एउटामात्र थिएन। उत्पादनका लागि आवश्यक कच्चा पदार्थको अभाव, बढ्दो उत्पादन लागत, समयअनुकूल प्रविधि र मेसिनको आधुनिकीकरण हुन नसक्नु, व्यवस्थापकीय कमजोरी, आर्थिक संकट तथा सस्तो आयातित कागजसँग प्रतिस्पर्धा गर्न नसक्नु उद्योगका प्रमुख चुनौती बने। निजीकरणपछि अपेक्षित लगानी नआएकाले यी समस्या थप गहिरिँदै गए।
हाल उद्योगका भवन, मेसिन र अन्य पूर्वाधार जीर्ण अवस्थामा पुगेका छन्। अधिकांश उपकरण खिया लागेर प्रयोगविहीन बनेका छन् भने उद्योग परिसर झाडीले ढाकिएको छ। उद्योग बन्द भएपछि कर्मचारीहरूले लामो समयसम्म सेवा–सुविधा नपाएको गुनासो गर्दै आएका छन्। स्थानीयवासी र सरोकारवालाले उद्योग पुनः सञ्चालन गर्न वा वैकल्पिक औद्योगिक प्रयोजनमा उपयोग गर्न सरकारसँग पटक–पटक माग गरेका छन्।
भृकुटी कागज कारखाना बन्द भएपछि नेपाल कागज उत्पादनमा आत्मनिर्भर बन्ने लक्ष्यबाट टाढिँदै गएको छ। हाल छपाइ, प्याकेजिङ, शैक्षिक सामग्री, कार्यालय प्रयोजन तथा औद्योगिक क्षेत्रमा प्रयोग हुने अधिकांश कागज भारत, चीन, इन्डोनेसियालगायत मुलुकबाट आयात भइरहेको छ। स्वदेशी उत्पादन कमजोर बन्दै जाँदा हरेक वर्ष अर्बौं रुपैयाँ बराबरको कागज तथा कागजजन्य वस्तु विदेशबाट भित्रिने गरेको छ। डिजिटल प्रविधिको विस्तारसँगै हस्तनिर्मित नेपाली कागज उद्योगले पनि बजार विस्तारको चुनौती सामना गरिरहेको छ।
पुनः सञ्चालनको बहस
औद्योगिक क्षेत्रका विज्ञहरू भृकुटी कागज कारखाना नेपालको औद्योगिक इतिहासको महत्वपूर्ण सम्पत्ति भएको बताउँछन्। उनीहरूका अनुसार आधुनिक प्रविधि, दिगो कच्चा पदार्थको व्यवस्थापन र सार्वजनिक–निजी साझेदारीमार्फत उद्योगलाई पुनर्जीवन दिन सकिए कागज आयात घटाउन, रोजगारी सिर्जना गर्न र उत्पादनमुखी अर्थतन्त्रलाई बलियो बनाउन महत्वपूर्ण योगदान पुग्न सक्छ।
यद्यपि, उद्योग पुनः सञ्चालनको विषय बेला–बेलामा सार्वजनिक बहसमा आए पनि हालसम्म कुनै ठोस सरकारी निर्णय वा लगानी प्रक्रिया अघि बढ्न सकेको छैन। परिणामस्वरूप, कुनै समय नेपालको औद्योगिक आत्मनिर्भरताको आधार मानिएको भृकुटी कागज कारखाना आज विगतको गौरव सम्झाउने भग्नावशेषका रूपमा उभिएको छ। यसको पुनर्जीवन एउटा उद्योगको पुनः सञ्चालनमा मात्र सीमित नभई नेपालको औद्योगिक पुनर्जागरण, आयात प्रतिस्थापन र उत्पादनमुखी अर्थतन्त्रसँग जोडिएको महत्वपूर्ण विषय बनेको छ।
तस्बिर : नेपाल फोटो लाइब्रेरी
